Wielki Post czasem pokuty i nawrócenia PDF Drukuj Email
niedziela, 26 lutego 2012 17:15

ZAMIAST WSTĘPU
    Okres Wielkiego Postu trwa od Środy Popielcowej, aż do Mszy Wieczerzy Pańskiej w Wielki Czwartek. List okólny o przygotowaniu i obchodzeniu świąt paschalnych z 1988 r. tak wyjaśnia znaczenie Wielkiego Postu: Doroczny obchód Wielkiego Postu jest czasem stosownym, w którym wstępujemy na świętą górę Paschy. Czas wielkopostny mający podwójny charakter (chrzcielny i pokutny) przygotowuje katechumenów i wiernych do obchodzenia paschalnego misterium. Katechumeni przez wybranie (electio) i przez skrutinia i katechezę, są doprowadzani do sakramentów chrześcijańskiego wtajemniczenia; wierni zaś gorliwiej słuchając Słowa Bożego i trwając na modlitwie, przez pokutę przygotowują się do odnowienia przyrzeczeń chrzcielnych (nr 6). Przez okres Wielkiego Postu wierni przygotowują się również do celebracji najważniejszych wydarzeń zbawczych: Misterium Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Pańskiego. Ono stanowi centrum roku liturgicznego.

STRUKTURA WIELKIEGO POSTU
      Wielki Post trwa 40 dni. Od początku Wielkiego Postu, aż do Wigilii Paschalnej nie śpiewa się „Alleluja”. Kolorem liturgicznym jest fiolet, który symbolizuje skruchę, pokorę, umartwienie oraz nastrój oczekiwania wypełniony modlitwą. Poszczególne niedziele tego okresu liturgicznego nazywa się: pierwszą, drugą, trzecią, czwartą i piątą Wielkiego Postu, natomiast 6 niedziela otwiera czas Wielkiego Tygodnia, i nazywa się Niedzielą Palmową, czyli Męki Pańskiej. Konstytucja o liturgii świętej w numerze 109 odnosząc się do odnowy Wielkiego Postu zauważa, że celem tego czasu jest przedstawienie podwójnego charakteru Wielkiego Postu: Przez przypomnienie chrztu lub też przygotowanie do niego oraz przez pokutę ma on usposobić wiernych, oddających się gorliwiej słuchaniu słowa Bożego i modlitwie, do obchodzenia paschalnego misterium. Dlatego szerzej należy uwzględnić elementy chrzcielne, właściwe liturgii Wielkiego Postu: dobrze również będzie przywrócić niektóre elementy z dawnej tradycji, jeżeli okażą się odpowiednie; to samo trzeba powiedzieć o elementach pokuty. W katechezie obok świadomości społecznych skutków grzechu należy wiernym wpoić właściwą naturę pokuty, która polega na znienawidzeniu grzechu, jako obrazy Bożej. Należy też zwrócić uwagę na rolę Kościoła w dziele pokuty i kłaść większy nacisk na potrzebę modlitwy za grzeszników (nr 109).

KILKA SŁÓW Z HISTORII POWSTANIA WIELKIEGO POSTU
    Pierwszą wzmiankę o Wielkim Poście odnajdujemy około 240 roku u Tertuliana. W II wieku w celu lepszego przygotowania się do pamiątki Zmartwychwstania Pańskiego wprowadzono 2 dni postu, który był przed samym świętem. W III wieku Wielki Post trwał już tydzień czasu. Natomiast 40 dniowy okres Wielkiego Postu pojawia się od Soboru Nicejskiego (325r). Na powstanie Wielkiego Postu obejmującego 40 dni na pewno miała wpływ liturgia katechumenatu, jak również liturgia publicznej pokuty.
Jak zauważa ks. prof. Bogusław Nadolski, genezy czterdziestodniowego postu trzeba szukać uwzględniając kilka czynników. Pierwszym z nich jest „historyczne odczytanie Ewangelii”, w tym jedność obu Testamentów Starego i Nowego. Liczba 40 ma swoje szczególne znaczenie w Biblii. Odwołuje się ona do 40-dniowego deszczu i potopu (Rdz 7,4n), Mojżesz przebywał 40 dni na Synaju (Wj 24,18), 40 lat błąkali się na pustyni synowie Izraela (Joz 5,6), 40 dni wędrował Eliasz na Górę Horeb (1 Krl 19,8). Czterdzieści dni Jezus Chrystus pościł na pustyni. Zaświadczają o tym teksty Ewangelii Mt 4, 1-11, Mk 1,12-13, Łk 4,1-13.
Kolejną przyczyną powstania okresu postu jest historia religii. W religiach post ma służyć zbliżeniu się do Boga czy też ma być wyrazem smutku po śmierci (1Sm 31,13). Post może być praktykowany jako pokuta (1 Sm 7,6, Ne 9,11), jak również przygotowanie do ważnych wydarzeń. Natomiast post Chrystusa na pustyni (Mt 4,1-11, Mk 1,12-13, Łk 4,1-13), jako kolejny czynnik genezy czterdziestodniowego postu, ukazuje, że stwarza on pewną przestrzeń dla Boga. Chrystus poprzez post przygotowywał się do publicznej działalności. Komentując tekst Mt 4,1-11 ks. Loska zauważa, że Bóg chce, aby Jezus zdobył władzę nad światem i ludzkością przez wydanie siebie na ciernienie i na służę, której najwyższą formą będzie śmierć na krzyżu. Kuszenie Jezusa na pustyni unaocznia nam, kto jest największym i właściwym przeciwnikiem Jezusa-szatan. Jezus odniesie nad nim ostateczne zwycięstwo na krzyżu (s. 256).

WIELKI POST JAKO CZAS POKUTY I NAWRÓCENIA
    Okres Wielkiego Postu jest czasem pokuty i nawrócenia, w którym wierzący przygotowują się do celebracji Misterium Paschalnego Jezusa Chrystusa, do przejścia ze śmierci do życia. U samego początku przemiany życia – w Środę Popielcową – wierni słyszą słowa, które wskazują drogę, są niejako drogowskazem jak dobrze przeżyć Wielki Post. Słowa kapłana podczas obrzędu posypania głów popiołem: Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię (Mk 1,14) lub Pamiętaj, że jesteś prochem i w proch się obrócisz. Chrystus w słowach Mk 1,14 ogłasza swój program. Jest to również wezwanie dla każdego chrześcijanina do przemiany serca (por. Mt 4,12.17, Łk 4,14-15). Biblijne zbliżenie się do Boga polega na odwróceniu się od zła - grzechu, jak również zwróceniu się do Boga i pełnym Jemu zawierzeniu. Czas Wielkiego Postu, powinien być czasem ukierunkowanym na Jezusa Chrystusa, na życie wiarą. W Środę Popielcową w proklamowanym Słowie Bożym (Mt 6,1-6.16-18) Kościół daje nam wskazanie, poprzez jakie uczynki możemy zacząć przemianę swojego życia, a także jak budować trwałą relacje z Chrystusem. Modlitwa, post, jałmużna: trzy uczynki, poprzez które człowiek może prowadzić pracę nad sobą, aby oczyścić i odnowić swoje serce. Tym samym Chrystus kieruje zachętę do człowieka, aby akty kultu wykonywał z pełną świadomością, a ponadto, aby czynić to z miłości, a nie na pokaz. Jak zauważa ks. A. Pronzato, komentując Mk 1,12-15: Wiara w Ewangelię oznacza wiarę w przesłanie Chrystusa: w Jego słowa i czyny. Nasze życie zależy od tego, czy weźmiemy na serio Dobra Nowinę, czy ją odrzucimy. Również w Wielkim Poście wszystko zależy od tego, czy uznam, że Dobra Nowina dotyczy także mnie, czy też stwierdzę, że mnie nie interesuje…
I to jest wyzwanie dla każdego na Wielki Post: prawdziwa przemiana i nawrócenie.

SŁOWO BOŻEGO OKRESU WIELKIEGO POSTU (ROK B)
    Papież Benedykt XVI w adhortacji apostolskiej Verbum Domini „O Słowie Bożym w życiu i misji Kościoła” w rozdziale dotyczącym liturgii jako uprzywilejowanej przestrzeni Słowa Bożego pisze: „patrząc na Kościół jako „dom Słowa”, trzeba przede wszystkim skupić uwagę na świętej liturgii. Jest to bowiem uprzywilejowane środowisko, w którym Bóg przemawia do nas w teraźniejszości naszego życia. Istotnie sprawowanie liturgii staje się ciągłym, pełnym i skutecznym głoszeniem słowa Bożego” (nr 52).  Stół Słowa Bożego okresu Wielkiego Postu jest bogato zastawiony. Lekcjonarz mszalny i zawarte w nim słowo Boże sprzyja zrozumieniu jedności planu Bożego, wskazując powiązanie między czytaniami Starego i Nowego Testamentu, „ześrodkowane na Chrystusie i Jego Misterium Paschalnym”. Może warto w czasie trwania wielkiego postu więcej czasu poświęcić na lekturę modlitewną Słowa Bożego, szczególnie Ewangelii poszczególnych niedziel? Słowo głoszone w liturgii nie jest bladym odbiciem ani cieniem zwiastowanych niegdyś wydarzeń. Jest pełnią rzeczywistości, o której świadectwo dają słowa (S. Hahn). To powinno być motywacją i argumentem, by w Wielkim Poście na nowo wrócić do zażyłości ze Słowem Bożym.

Cykl czytań roku B w Wielkim Poście skoncentrowany jest na temacie Nowego Przymierza, które obecne jest w misterium Chrystusa. 

Pierwsze czytanie pierwszej niedzieli Wielkiego Postu (Rdz 9,8-15) mówi o przymierzu jakie z Noem zawarł Bóg. Noe dokonał również wyboru na rzec Boga. Jeden z komentarzy do tego tekstu zauważa, że wody potopu stały się narzędziem epifanii, czyli objawienia Bożego miłosierdzia; rytualnym obmyciem, które odradza całą ludzkość. Jest to również zapowiedź chrztu, który przyniesie zbawienie, o czym mówi II czytanie z 1P 3,18-22. W krótkim komentarzu do tego fragmentu trzeba powiedzieć, że w chrzcie doświadczamy całkowitego zanurzenia właśnie po to, by ukazać śmierć człowieka starego i jego odrodzenie ku nowemu stworzeniu. Piotr przypomina, że chrzest zbawia, ponieważ jest przyzwaniem zbawienia, którego fundamentem jest zmartwychwstanie Chrystusa, a On wstąpił do nieba (E. Bianchi). Ewangelia zaś ukazuje Jezusa, który poddawany jest pokusom (Mk 1,12-15). Chrystus musi stoczyć walkę ze złem, aby móc je pokonać przez swoje Misterium Paschalne. Na pustyni Jezus przygotowuje się do swojej misji. Pustynia staje się miejscem wyjątkowym, można na niej spotkać Boga i Jego przeciwnika- diabła. Św. Marek nie podkreśla jakie formy miało kuszenia, ale zaznacza, że trwało podczas całego pobytu na pustyni. Pustynia jest miejscem próby, walki i pokus. Przypowołany już ks. A. Pronzato komentując perykopie Mk 1,12-15 zauważa, że nawrócenie nie jest bezbolesnym działaniem, lecz zakłada oderwanie się, rozdarcie i niedostatek. Droga chrześcijanina nie jest spokojną wycieczką po religijnym terenie. Droga ku Wielkanocy prowadzi przez pustynię. Jest to droga wyzwolenia, ale nie ułatwienia.
Liturgia Słowa drugiej niedzieli Wielkiego Postu podejmuje temat misterium przemienienia. Pierwsze czytanie Rdz 22,1-18 mówi o przymierzy zawartym przez Boga z Abrahamem. Abram składa swojego syna w ofierze Bogu. Abraham potwierdza swoje wiarę czynami, gdyż Pan Bóg ponawia wobec niego obietnice swego błogosławieństwa. Abraham przeżywa swoją ciemną noc życia. Abraham jest człowiekiem kuszonym, wystawianym na próbę.. Abraham przechodzi przez noc bez okazywania uczuć. Bóg wstrząsa   stawiając żądania niezrozumiałe dla człowieka (…) Bóg otwiera drogę, barykadując ja. I nie ma nigdy końca. Dla wiary zawsze jest tylko początek. Słowo, któremu przeczy rzeczywistość. To Bóg, który objawia się- jak tego doświadczył Abraham- naciąga całun ciemności na głowę ufającego człowieka.(…) Trzeba przejść przez noc, do końca ją wykorzystać. Noc to także zapowiedź światła (ks. A. Pronzato). Natomiast II czytanie Rz 8,31b-34 mówi tajemnicy krzyża. Bóg Ojciec wskazuje na swojego Syna Jezusa Chrystusa, który nie został oszczędzony przed dramatem krzyża., ale Go nam ofiarował. Krzyż - niesie samo sedno radosnego przesłania. Jest to bowiem miejsce, w którym Bóg okazał się silniejszy niż nasza przewortność. Przez swoją mękę i swój krzyż Jezus stanął w miejscu, w którym Bóg i człowiek wydają się popadać w sprzeczność- odrzucona prawda, pokonana miłość, wolność, która natychmiast zostaje zdradzona, nieobecny Bóg- i przemienił ją w możliwość pojednani (B. Maggioni).   Ewangelia tego dnia mówi o przemienieniu Jezusa (Mk 9,2-10). Do chwały zmartwychwstania prowadzi droga krzyża. Już teraz w drodze ku śmierci pozwolił na krótką chwile, aby zajaśniała chwała Jego przyszłego zmartwychwstania. W świetle krzyża i przemieniania , a później zmartwychwstania uczniowie powinni widzieć wszystkiego wydarzenia z Jego życia (ks. T. Loska).
W trzecią niedziele Wielkiego Postu pierwsze czytanie zaczerpnięte jest z Wj 20,1-17 i mówi o nadaniu Dziesięciu Przykazań. Jak zauważa jedne z komentatorów tej perykopy jest to kulminacyjny moment teofanii, w którym Bóg przekazuje ludowi prawo, warunki poru zmienia synajskiego. Dekalog stanowi podstawowe zasady życia wierzących. Dziesięć słów Boga to statuty ludzi wolnych . Nie wypływa z nich obraz Boga prawa, ale obraz Boga, który wyzwala, który jest Miłością. Czytanie z 1 Kor 1,22-25 można zatytułować ukrzyżowany Chrystus jest mocą i mądrością Bożą. Bóg, który objawił się przez Chrystusa nie jest Bogiem cudownych znaków, ale Bogiem wiernej miłości (ks A. Pronzato).Natomiast R. Fabris napisał: Paweł przynagla nas do szukania Boga tam, gdzie nikt nigdy nie wyobrażałby sobie Go znaleźć: na krzyżu, wyraz Jego wierności małym, wykluczonym i biednym.  Ewangelia (J 2,13-25) zawiera zapowiedź męki i zmartwychwstania oraz opis wypędzenia przekupniów ze świątyni. Jezus poprzez wypędzenie przekupniów ze świątyni chce ukazać że pieniądz nie może nigdy zając miejsca „chwały” oraz w świątyni należy odprawiać jedynie liturgię bezinteresownej miłości. R. Brown jeden z najwybitniejszych komentatorów Ewangelii św. Jana pisze: „oczyszczając plan z kupców i ich straganów, Jezus dokonuje zamachu na samą świątynię. W Kanie Mistrz ogłosił koniec epoki żydowskiego oczyszczenia; teraz pokazuje, że wraz Jego przyjściem na świat we znaczenie straciło samo centrum kultu żydowskiego. Obecność chwały Boga, dawniej ograniczona do świątyni teraz stała się ciałem w Jezusie”. Inną cenną uwagę podaję ks. A. Pronzato: Świątynia, która jest „domem modlitwy” z konieczności jest „miejscem handlu”. Z Bogiem nie można się targować tak, jak ze sprzedawcami zwierząt ofiarnych.
Czwarta niedziela nazywa się Niedzielą „Laetare”. W tym dniu kolorem szat liturgiczny jest różowy. Nazwa niedzieli pochodzi od pierwszych słów antyfony na wejście (por. Iż 66,10-11). Źródłem radości jest zbliżająca się celebracja Misterium Paschalnego Jezusa, a szczególnie odnowienie łaski chrzcielnej. Czytania mszalne łączy jeden temat, a jest nim chrzest. Pierwsze czytanie zaczerpnięte z 2 Krn 36,14-16.19-23 podejmują temat wygnania i wyzwolenia ludu, oraz gniew i miłosierdzie Boga. Czytanie II, pochodzące z Ef 2,4-10, mówi o wyzwoleniu z grzechów. W czytaniach IV niedzieli nicią łączącą jest grzech człowieka czy też narodu, a także reakcja Boga na ów występek.
Temat czytań piątej niedzieli Wielkiego Postu można by podsumować w następujących tezach:
- posłuszeństwo aż po krzyż ( Hbr 5,7-9),
- ziarno, które wpadłszy w ziemie musi obumrzeć, by wydać plon (J 12,20-33)
- przymierze związane z wyzwoleniem z  grzechu (Jr 31,31-34).
W liturgii Słowa tej niedzieli warto zwrócić uwagę na Hbr 5,7-9. Bycie posłusznym Bogu nie oznacza naginać się do Jego woli, ale bycie uległym w miłości. Ktoś kiedyś powiedział, że miłość która daje wszystko, staje się coraz bardziej wymagająca. Natomiast lekcja jaką daje nam Św. Paweł w Hbr jest taka, że godzina chwały to godzina krzyża. Jednak godzina ciemności stanie się godziną największego objawienia. Kiedy będzie „podniesiony” na krzyżu, nikt nie będzie czekał, nikt nie będzie miał ochoty zobaczyć Go. Na jałowym gruncie Kalwarii pogrzebane, zmiażdżone nasienie wzniesie cudownie swoją łodygę, z kłosem pełnym ziarna (ks. A. Pronzato).
Niedziela Palmowa (6. niedziela Wielkiego Postu), która otwiera obchody Wielkiego Tygodnia, zostanie omówiona w osobnym artykule.

LITURGIA WIELKIEGO POSTU
    Rozwój liturgii Wielkiego Postu był kształtowany przez takie czynniki jak przygotowanie kandydatów do sakramentu chrztu świętego, publiczna pokuta, liturgia stacyjna, czy temat męki Pańskiej. Przygotowanie do chrztu trwało w pierwszych wiekach Kościoła 2-3 lata. Okres ten nazywany był katechumenatem. Publiczna pokuta związana była w późniejszym czasie z posypaniem głów popiołem, jako wyraz pokuty (Joz 7,6; Ez 27,30, Hi 2,12.42). Liturgia stacyjna związana była z celebracją liturgii pod przewodnictwem papieża w różnych kościołach Rzymu (tzw. statio), gdzie gromadzili się wierni.
Z okresem Wielkiego Postu związany jest również zwyczaj zasłaniania krzyży i obrazów od piątej Niedzieli Wielkiego Postu. Zwyczaj ten znany był już od okresu średniowiecza.  Zasłanianie krzyży tłumaczy się tym, że począwszy od IV wieku krzyż był znakiem Paschalnego zwycięstwa Chrystusa. Nie umieszczano na nim wizerunku Jezusa Chrystusa umęczonego. Natomiast zasłanianie obrazów miało kierować myśli wiernych na Mękę Pańską, gdyż to jest źródło odkupienia, a nie zasługi świętych. W związku z zasłanianiem krzyży można odwołać się do J 8,59, jako wyjaśnienia zwyczaju. Zasłanianie krzyży i obrazów może mieć także znaczenie psychologiczne, tzn. to na co patrzymy codziennie staje się powszednie i z pewnym czasem nie ma dla nas znaczenia. Jak zauważa ks. S. Czerwik Kościół poprzez zasłanianie krzyży chce niejako przypomnieć, że święta Wielkiej Nocy są już blisko, a to oznacza, że trzeba nieść krzyż własnego życia, a wzorem jest sam Jezus Chrystus.

POBOŻNOŚĆ LUDOWA OKRESU POKUTY I NAWRÓCENIA
    Okres Wielkiego Postu, jak podaje "Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii" w nr 124 jest czasem poprzedzającym i przygotowującym obchodzenie Paschy. Jest to czas słuchania słowa Bożego i czas nawrócenia, przygotowania do chrztu i obchodzenia jego pamiątki, czas pojednania z Bogiem i z braćmi, częstszego uciekania się do „broni pokuty chrześcijańskie” tzn. do modlitwy, postu i jałmużny. Wśród nabożeństw Wielkiego Postu, które pomagają nam przygotować się do obchodzenia Świąt Wielkiej Nocy, należy wymienić szczególnie: nabożeństwo Drogi Krzyżowej i Gorzkie Żale.
    Droga Krzyżowa – Via Dolorosa jest określeniem drogi jaka przeszedł Chrystus od Annasza, aż po Kalwarię. Obecną formę tego nabożeństwa- 14 stacji ujednolicono dopiero w XVIII w. Popularyzację Drogi Krzyżowej zawdzięczamy zakonom: franciszkanów i dominikanów, a pierwsze wzmianki o tym nabożeństwie pochodzą z roku 1228. Celem nabożeństw było wspomnienie i utrwalenie najważniejszych faktów w życia Jezusa Chrystusa. Na powstanie Drogi Krzyżowej wpłynęło m.in. odnalezienie relikwii krzyża świętego, liczne pielgrzymki do Ziemi Świętej czy też odtworzenie najważniejszych miejsc związanych z męką Jezusa (więcej na temat Drogi Krzyżowej w: J. Kopeć, "Droga krzyżowa. Dzieje nabożeństwa. Antologia współczesnych tekstów").
    Gorzkie Żale – ich powstanie związane jest z działalnością Bractwa św. Rocha. Pierwsze nabożeństwo zostało odprawione 16.02.1697 r. w Warszawie, w pierwszą niedziele Wielkiego Postu. Po raz pierwszy zostało wydane drukiem w 1707 roku staraniem ks. Wawrzyńca Stanisława Benika, ze Zgromadzenia Księży Misjonarzy świętego Wincentego à Paulo pod tytułem "Snopek Mirry z Ogrodu Gethsemańskiego albo żałosne Gorżkiey Męki Syna Bożego [...] rospamiętywanie". Gorzkie żale składają się z 3 części. W pierwszej rozważa się co Pan Jezus wycierpiał od modlitwy w Ogrójcu aż do niesłusznego przed sądem oskarżenia, w drugiej o Pan Jezus wycierpiał od niesłusznego przed sądem oskarżenia aż do okrutnego cierniem ukoronowania, a w 3 ostatniej  Pan Jezus wycierpiał od chwili ukoronowania aż do ciężkiego skonania na krzyżu (więcej na temat Gorzki żali: ks. T. Sinka Gorzkie żale, RBL 54 (2001), s. 51-55 oraz M. Buczkowski: "Gorzkie żale. Między rozumem a uczuciem". Kraków 2010).

Dawid Czaicki


Wybrana bibliografia

BIANCHI E., Inne Zycie. Rekolekcje na temat Pierwszego Listu św. Piotr, przeł. A. Wojnowski, Kraków 2007, s. 91 – 108;
BERGAMINI A.,  Chrystus świętem Kościoła. Rok liturgiczny. Historia, celebracja, teologia, duchowość, duszpasterstwo, tł. K. Kubis, Kraków 2004, s. 193 – 211;
GIEMZA B., Wędrówki przez rok kościelny z Benedyktem XVI, Kraków 2007, s. 68 – 81;
JANIEC Z., Liturgia dla wszystkich, Sandomierz 2005, s. 57 -83;
KRAKOWIAK  CZ., Główne treści teologiczne okresu Wielkiego Postu w: „Liturgia Sacra” 2:1996 nr 1-2, s. 47 – 58;
KRAKOWIAK CZ., Wielki Post w liturgii kościoła i pobożności ludowej, Sandomierz 2006, s. 37 – 69;
LOSKA T., Ewangelie z komentarzem duszpasterskim, Kraków 2009;
NADOLSKI B., (red.), Wielki Post w: Leksykon liturgii, Poznań 2006, s.  1676 – 1683;
NADOLSKI B., Liturgika. Liturgia i czas. T.2, Poznań 1991, s. 79 – 89;
PALAMISANO F., Niebiosa otwarte. Rozważania do Ewangelii na dni powszednie: Adwent, Boże Narodzenie, Wielki Post, Wielkanoc, Kielce 2003, s. 108 - 109;
RYAN V., Wielki Post i Święte Triduum, Kraków 2003, s. 13 – 61;
ZEVINI G., CABRA P., Lectio divina na każdy dzień roku. Czas Wielkiego Postu i Triduum Paschalnego, tł. ks. A., Pelc SAC Warszawa 2007, s. 5 -18, 71 -81, 159 – 170, 252 – 263, 342-353, 436 – 448;